Wie maakt het lesmateriaal over gender op school? De aanbieders en hun verschillen op een rij

Wie op zoek gaat naar hét overheidsgoedgekeurde lesmateriaal over gender, komt bedrogen uit: zo'n centraal keurmerk bestaat niet. Scholen kiezen zelf welk lesmateriaal of welke lesmethode ze gebruiken, zolang ze aan de kerndoelen voldoen (bron; zie ook wat de wet daarover letterlijk zegt). Wel zijn er twee concrete manieren waarop de overheid meekleurt, en die twee staan los van elkaar. Wij zochten uit welke aanbieders overheidsgeld krijgen, welke programma’s erkend zijn, en hoe uiteenlopend hun kijk op gender is.

Geen keurmerk, wel twee lósstaande routes

Kerndoel 38 schrijft voor dát leerlingen op de basisschool respectvol leren omgaan met seksualiteit en met diversiteit binnen de samenleving, waaronder seksuele diversiteit, niet hóe. De invulling is aan de school. Twee mechanismen zorgen er wel voor dat de overheid indirect meekleurt:

1. Financiële steun. Volgens de Rijksoverheid geeft zij geen geld aan ontwikkelaars van lespakketten en lesmethodes. Het ministerie van VWS financiert wel organisaties voor activiteiten; zo krijgt expertisecentrum seksualiteit Rutgers onder andere een bedrag voor de organisatie van en communicatie over de Week van de Lentekriebels (bron). Het ministerie van OCW ondersteunt Stichting School & Veiligheid en subsidieert COC Nederland (bron).

2. Erkenning. In het erkenningstraject van het RIVM en partners stellen deskundigen uit wetenschap en praktijk de kwaliteit, uitvoerbaarheid en effectiviteit van een interventie vast. Het RIVM werkt daarin samen met het Kenniscentrum Sport & Bewegen, Movisie, het Nederlands Jeugdinstituut, het Trimbos-instituut en Vilans. De niveaus lopen van “goed beschreven” tot “sterke aanwijzingen voor effectiviteit” (bron). De Erkenningscommissie Interventies oordeelt onafhankelijk; de kennisinstituten hebben geen inhoudelijke rol bij de beoordeling (bron).

Een erkenning en overheidsgeld zijn dus twee verschillende dingen. Beide zeggen op zichzelf niets over de inhoudelijke visie op gender die een programma uitdraagt.

Organisaties met overheidsfinanciering

Rutgers & Soa Aids Nederland — Kriebels in je buik en Lang Leve de Liefde

Rutgers is eigenaar van Kriebels in je buik, een lespakket van 56 lessen in een doorlopende leerlijn voor groep 1 t/m 8 (bron). De lessen worden meestal gegeven tijdens de jaarlijkse Week van de Lentekriebels (bron). Voor het voortgezet onderwijs is er Lang Leve de Liefde, waarvan Soa Aids Nederland de eigenaar is (bron). Rutgers, Stichting School & Veiligheid, Soa Aids Nederland en Siriz ondersteunen daarnaast de stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit van het ministerie van VWS, die wordt aangeboden vanuit het programma Gezonde School (bron).

Beide programma’s zijn erkend: Kriebels in je buik als “goed onderbouwd”, Lang Leve de Liefde voor de onderbouw als “effectief volgens goede aanwijzingen” (bron) en de versie voor de bovenbouw als “goed onderbouwd” (bron). “Goed onderbouwd” betekent dat een programma op basis van theorie is onderbouwd, maar nog niet op effectiviteit is onderzocht. De thema’s zijn breed: lichamelijke ontwikkeling, voortplanting, relaties, wensen en grenzen, veilig vrijen. Gendergelijkheid en seksuele diversiteit vallen in Kriebels in je buik onder één van de vier thema’s; in Lang Leve de Liefde voor de bovenbouw is seksuele en genderdiversiteit één van de vier thema’s.

Stichting School & Veiligheid — informatie en advies over sociale veiligheid

Stichting School & Veiligheid organiseert haar activiteiten met ondersteuning van het ministerie van OCW en biedt informatie en deskundig advies over een sociaal veilig klimaat op school (bron). De stichting onderhoudt ook de website gendi.nl, met inspiratie, (les)materialen en kennis voor leraren en schoolleiders over gender- en seksuele diversiteit in de klas (bron).

COC Nederland — Onderwijs, GSA’s en Paarse Vrijdag

Het ministerie van OCW subsidieert COC Nederland, dat scholen ondersteunt door onder andere het jaarlijks organiseren van Paarse Vrijdag, het faciliteren van Gender & Sexuality Alliances (GSA’s) en het bouwen van een GSA-docentennetwerk (bron). De GSA’s op scholen staan zelf ook in de databank Effectieve jeugdinterventies, sinds februari 2020 erkend als “goed onderbouwd” (bron). COC omschrijft zijn inzet in het onderwijs als: scholen inclusiever en veiliger maken, zodat ieder kind en iedere jongere zichzelf kan zijn (bron). De organisatie ontwikkelde ook lesmateriaal en een leerlijn over genderdiversiteit voor het primair onderwijs.

Die leerlijn leidde in maart 2022 tot Kamervragen van SGP-Kamerlid Bisschop. Hij vroeg wat de minister ervan vindt dat het COC leerlingen in groep 3 en 4 meegeeft “dat het helemaal niet raar is dat kinderen zich de ene dag een jongetje kunnen voelen en de andere dag een meisje”, of het acceptabel is dat bij jonge kinderen de suggestie wordt gewekt dat een non-binaire genderidentiteit een gangbare praktijk is, en of deze aanpak de psychische integriteit van kinderen voldoende eerbiedigt. Minister Wiersma antwoordde dat aandacht voor en acceptatie van seksuele en genderdiversiteit bijdraagt aan de sociale veiligheid van alle leerlingen, dat het oordeel over het materiaal van het COC niet aan de rijksoverheid is maar aan de onderwijsprofessionals zelf, en dat er geen aanleiding is om aan te nemen dat het materiaal leidt tot antidemocratisch of antirechtsstatelijk onderwijs. Over de subsidie schreef hij dat die niet gaat om steun voor een voorgeschreven lesmethode of leermiddel, maar om een project om Paarse Vrijdag ook bij basisscholen bekend te maken; een onderdeel daarvan zijn materialen die scholen op Paarse Vrijdag kunnen inzetten (bron).

“Het kabinet vindt het belangrijk dat iedere leerling zichzelf mag zijn en dat niemand gepest wordt om wie die is, daarbij hoort ook dat leerlingen respectvol leren omgaan met seksuele- en genderdiversiteit.” — antwoord van minister Wiersma op de Kamervragen over het COC-lesmateriaal, 28 juni 2022

Erkende methodes van andere aanbieders

Minstens zo belangrijk: ook methodes van andere aanbieders, met een andere levensbeschouwelijke insteek, zijn erkend. Dat weerlegt het beeld dat “erkend” hetzelfde is als “door de staat gepromoot”.

Veiligwijs — Zorg voor Seksualiteit

Veiligwijs is een lesmethode voor groep 1 t/m 8, ontwikkeld door Zorg voor Seksualiteit, een stichting met ANBI-status. De stichting schrijft zelf dat de ontwikkeling van Veiligwijs niet door de overheid wordt gefinancierd, dat ze afhankelijk is van giften en dat de vraagprijs daardoor vele malen hoger is dan die van de lesmethode die Rutgers aanbiedt (bron). Veiligwijs is sinds november 2020 erkend als “goed onderbouwd” (bron). Theorie en opdrachten zijn gekoppeld aan vier waarden — respect, liefde, zorg en veiligheid — en de methode stelt dat seksualiteit samenhangt met normen, waarden, achtergrond, levensovertuiging, opvoeding en cultuur. Volgens de stichting houdt de methode rekening met verschillen in cultuur, levensovertuiging en achtergrond.

Wonderlijk gemaakt — Driestar Educatief

Wonderlijk gemaakt is een methode voor relationele en seksuele vorming voor het basisonderwijs (4-12 jaar) van Driestar Educatief. Ze staat in de databank van Loketgezondleven als erkend op het instapniveau “goed beschreven”, en sluit volgens de beschrijving daar met name aan bij basisscholen met een christelijke signatuur (bron). Het uitgangspunt is een christelijke levensvisie: volgens de makers hoort seksuele gemeenschap thuis in het huwelijk, een duurzame relatie van liefde en trouw tussen man en vrouw (bron).

WIS Educatie — Be-Loved en Living Loving

Voor het voortgezet onderwijs ontwikkelt WIS Educatie (Weerbaar in Seksualiteit) de leerlijnen Be-Loved en Living Loving. Be-Loved is bedoeld voor christelijke en orthodox-christelijke scholen en is erkend als “goed onderbouwd” (bron); Living Loving is erkend als “goed beschreven” (bron).

In april 2023 noemde huisarts en seksuoloog Peter Leusink (Nederlandse Wetenschappelijke Vereniging voor Seksuologie) het lesprogramma Be-Loved tegenover het onderzoeksprogramma Pointer schadelijk voor de seksuele opvoeding van jongeren, ondanks de erkenning. Zijn kritiek richtte zich op de “plakband-metafoor” — volgens Leusink is nooit aangetoond dat vaak seks hebben leidt tot een verminderd vermogen om betekenisvolle relaties aan te gaan — en op het beeld van jongens als “taartpunt” en meisjes als “dartbord”, dat volgens hem uitgaat van een dubbele genderstereotype moraal. WIS Educatie liet weten dat de dartbord-vergelijking “misschien niet de meest handige vergelijking is” en kondigde aanpassingen aan. Het RIVM zei achter de erkenning te blijven staan (bron). Dit voorbeeld laat zien dat een erkenning geen vrijbrief is tegen inhoudelijke kritiek.

De belangrijkste verschillen op een rij

• Rutgers / Soa Aids Nederland (erkende lespakketten; Rutgers krijgt VWS-geld voor onder meer de Week van de Lentekriebels): breed aanbod over lichaam, relaties, grenzen en veilig vrijen; seksuele en genderdiversiteit is één thema naast andere.
• School & Veiligheid (ondersteund door OCW): informatie en advies over sociale veiligheid; beheert gendi.nl met materiaal over gender- en seksuele diversiteit.
• COC Nederland (gesubsidieerd door OCW; GSA’s erkend als goed onderbouwd): gericht op het bespreekbaar maken van seksuele, sekse- en genderdiversiteit en op scholen waar iedereen zichzelf kan zijn.
• Veiligwijs (erkend als goed onderbouwd; volgens de stichting geen overheidsfinanciering): waardegericht vanuit respect, liefde, zorg en veiligheid; houdt rekening met verschillen in cultuur, levensovertuiging en achtergrond.
• Wonderlijk gemaakt (erkend als goed beschreven): christelijke levensvisie; seksuele gemeenschap hoort thuis in het huwelijk tussen man en vrouw.
• WIS Educatie (Be-Loved goed onderbouwd, Living Loving goed beschreven): Be-Loved is bedoeld voor christelijke en orthodox-christelijke scholen.

Wat betekent dit voor u als ouder of leraar?

Een erkenning zegt iets over de kwaliteit, uitvoerbaarheid en effectiviteit van een programma — niets over het onderliggende mensbeeld, en niets over de vraag of er overheidsgeld bij betrokken is. Twee erkende methodes kunnen een fundamenteel andere kijk op gender uitdragen. Vraag daarom gerust aan de school welke methode of aanbieder wordt gebruikt. Volgens de Rijksoverheid kunnen ouders daarvoor terecht bij de leraar, het schoolbestuur of de ouders in de medezeggenschapsraad, en wordt scholen geadviseerd ouders over de lessen te informeren (bron). Zie ook uw rechten als ouder bij genderbeleid en wat te verwachten bij gastlessen van externe organisaties.