Wie maakt het lesmateriaal over gender op school? De aanbieders en hun verschillen op een rij

Wie op zoek gaat naar hét overheidsgoedgekeurde lesmateriaal over gender, komt bedrogen uit: zo'n centraal keurmerk bestaat niet. Nederland kent vrijheid van onderwijs — scholen kiezen zelf hun lesmateriaal, zolang ze aan de kerndoelen voldoen (zie wat de wet daarover letterlijk zegt). Wel zijn er twee concrete manieren waarop de overheid meekleurt, en — belangrijk — die twee staan los van elkaar. Wij zochten uit welke aanbieders gesubsidieerd worden, welke onafhankelijk erkend zijn, en hoe uiteenlopend hun kijk op gender is.

Geen keurmerk, wel twee lósstaande routes

Kerndoel 38 schrijft voor dát leerlingen leren respectvol om te gaan met seksualiteit en diversiteit, niet hóe. De invulling is aan de school. Twee mechanismen zorgen er wel voor dat de overheid indirect meekleurt — en deze twee lopen niet automatisch samen:

1. Financiële steun. Ministeries (met name OCW en SZW) financieren specifieke organisaties om scholen te ondersteunen bij relationele en seksuele vorming en sociale veiligheid.

2. RIVM-erkenning. Via Loketgezondleven beoordeelt een onafhankelijke erkenningscommissie — een samenwerking van RIVM Centrum Gezond Leven, het Nederlands Jeugdinstituut, het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en Movisie — of een lesprogramma wetenschappelijk goed onderbouwd en effectief is, op een schaal van “goed beschreven” tot “sterke aanwijzingen voor effectiviteit”.

Dat de twee routes losstaan, blijkt uit de praktijk: sommige aanbieders krijgen overheidsgeld zonder dat hun materiaal een RIVM-erkenningstraject doorloopt (zoals COC, hieronder). Andere aanbieders doorlopen wel de onafhankelijke RIVM-toetsing, zonder een cent overheidssubsidie te ontvangen. Beide zeggen op zichzelf niets over de inhoudelijke visie op gender die een programma uitdraagt.

Met structurele overheidssteun

Rutgers & Soa Aids Nederland — Kriebels in je buik en Lang leve de liefde

Rutgers is het Nederlandse kenniscentrum seksuele en reproductieve gezondheid en rechten. De doorlopende leerlijn voor het basisonderwijs heet Kriebels in je buik (groep 1 t/m 8, gebruikt door circa 57% van de basisscholen); de jaarlijkse Week van de Lentekriebels is de bekende promotieweek waarin scholen met ditzelfde materiaal aan de slag gaan. Voor het voortgezet onderwijs is er Lang leve de liefde, samen met Soa Aids Nederland ontwikkeld en sinds 2021 ondergebracht bij het Nederlands Instituut voor Biologie. Rutgers werkt daarnaast, samen met Stichting School & Veiligheid, mee aan het door OCW gefinancierde stimuleringsprogramma voor scholen.

Beide leerlijnen zijn RIVM-erkend: Kriebels in je buik als “goed onderbouwd”, Lang leve de liefde oplopend tot “goede aanwijzingen voor effectiviteit” — door het RIVM zelf aangemerkt als het best onderbouwde seksuele-vormingsprogramma van Nederland. De insteek is een breed gezondheids- en weerbaarheidsperspectief: relaties, grenzen aangeven, soa-preventie en lichamelijke ontwikkeling. Seksuele diversiteit komt aan bod als één onderwerp naast meerdere andere — niet als een programma dat specifiek over genderidentiteit gaat.

Stichting School & Veiligheid — stimuleringsprogramma Gezonde relaties & seksualiteit

Deze door het ministerie van OCW gefinancierde stichting werkt samen met GGD GHOR Nederland, Rutgers en Soa Aids Nederland, maar ontwikkelt zelf geen lesmethode. Ze biedt e-learnings voor leraren, beleidshandreikingen voor schoolleiders en (voorheen) een stimuleringsregeling waarmee scholen ondersteuning konden inkopen. De stichting positioneert zich nadrukkelijk procesmatig en methodeneutraal: ze helpt scholen kiezen en beleid maken, maar schrijft geen inhoudelijke visie op gender voor.

COC Nederland — Onderwijs, GSA’s en Paarse Vrijdag

COC Nederland ontvangt overheidssubsidie voor het bevorderen van sociale veiligheid van lhbtiq+ leerlingen, onder meer voor het jaarlijkse Paarse Vrijdag-project en voor Gender & Sexuality Alliances (GSA’s) op scholen. Dit loopt via het emancipatiebeleid, niet via de RIVM-erkenningsprocedure van Loketgezondleven — het lesmateriaal van COC is dan ook geen erkende leefstijlinterventie zoals de programma’s hierboven. COC Onderwijs omschrijft zijn eigen missie als: scholen inclusiever en veiliger maken, zodat leerlingen zichzelf kunnen zijn. De organisatie ontwikkelde ook een leerlijn genderdiversiteit voor het primair onderwijs.

Die leerlijn leidde in 2022 tot Kamervragen van SGP-Kamerlid Bisschop, die zich afvroeg of de les aan groep 3-4 — dat kinderen zich “de ene dag jongetje en de andere dag meisje” kunnen voelen — genderincongruentie ten onrechte als gangbare praktijk voorstelt, terwijl dit zeldzaam voorkomt, en of dit de psychische veiligheid van kinderen voldoende respecteert. Het kabinet antwoordde dat iedere leerling zichzelf mag zijn en dat acceptatie van genderdiversiteit bijdraagt aan sociale veiligheid, en zag geen aanleiding om in te grijpen. Wel bevestigde het kabinet dat de subsidie aan COC niet bedoeld was voor lesmateriaalontwikkeling, maar specifiek voor het Paarse Vrijdag-project.

“Het is niet aan het kabinet om te treden in de wijze waarop leerlingen zich voelen. Het kabinet vindt het belangrijk dat iedere leerling zichzelf kan en mag zijn.” — kabinetsreactie op Kamervragen over het COC-lesmateriaal, juni 2022

RIVM-erkend, zónder overheidssteun

Minstens zo belangrijk: er zijn methodes die de onafhankelijke RIVM-toetsing wel doorstaan hebben, maar geen overheidsgeld ontvangen voor hun ontwikkeling. Dat weerlegt het beeld dat “erkend” hetzelfde is als “door de staat gepromoot”.

VeiligWijs — Stichting Zorg voor Seksualiteit

VeiligWijs is een doorlopende leerlijn voor groep 1 t/m 8, ontwikkeld door de Stichting Zorg voor Seksualiteit (ANBI). De stichting laat zelf weten dat de ontwikkeling van VeiligWijs niet door de overheid wordt gefinancierd en dat ze afhankelijk is van donaties, wat de licentiekosten voor scholen hoger maakt dan bij gesubsidieerde alternatieven. Het RIVM erkende VeiligWijs desondanks als “goed onderbouwd”. Inhoudelijk werkt de methode vanuit vier kernwaarden — respect, liefde, zorg en veiligheid — en benadrukt uitdrukkelijk dat seksualiteit samenhangt met normen, waarden, achtergrond, levensovertuiging en cultuur. VeiligWijs schrijft geen specifieke religieuze grondslag voor, maar biedt bewust ruimte aan uiteenlopende (ook religieuze) waarden van gezinnen.

Wonderlijk gemaakt — Driestar Educatief

Wonderlijk gemaakt is een lesprogramma voor het basisonderwijs (4-12 jaar), ontwikkeld door Driestar Educatief, een onderwijsadviesorganisatie voor reformatorisch en christelijk onderwijs. Ruim 400 scholen gebruiken de methode — zo’n 17% van de basisscholen. Ook Wonderlijk gemaakt is, sinds augustus 2021, RIVM-erkend, op het instapniveau “goed beschreven”. Daarmee is het, naast Kriebels in je buik en VeiligWijs, een van de drie landelijk erkende doorlopende leerlijnen voor het basisonderwijs — zonder dat Driestar Educatief overheidssubsidie ontvangt voor de ontwikkeling ervan. Het uitgangspunt is een christelijk mensbeeld: seksualiteit hoort bij een duurzame relatie tussen man en vrouw binnen het huwelijk.

WIS Educatie — Be-Loved en Living Loving

Voor het voortgezet onderwijs ontwikkelt WIS Educatie, eveneens zonder overheidssubsidie, de doorlopende leerlijnen Be-Loved en Living Loving voor circa elf reformatorische en evangelische scholen. Be-Loved is RIVM-erkend als “goed onderbouwd”, Living Loving als “goed beschreven”. Het uitgangspunt is hetzelfde christelijke mensbeeld als bij Wonderlijk gemaakt.

In 2024 noemde seksuoloog Peter Leusink (Nederlandse Wetenschappelijke Vereniging voor Seksuologie) delen van Be-Loved schadelijk, ondanks de RIVM-erkenning. Zijn kritiek richtte zich op de suggestie dat vaak wisselen van partner het vermogen tot een hechte relatie zou verminderen (de “plakband-metafoor”, wetenschappelijk niet aangetoond) en op het beeld van jongens als “taartpunt” en meisjes als “dartbord” — volgens hem een vorm van genderstereotypering. WIS Educatie erkende dat het dartbord-voorbeeld een verkeerde indruk kan wekken en paste het aan. Dit voorbeeld laat zien dat een RIVM-erkenning geen vrijbrief is tegen inhoudelijke kritiek.

De belangrijkste ideologische verschillen op een rij

• Rutgers / Soa Aids Nederland (gesubsidieerd, RIVM-erkend): gezondheids- en weerbaarheidsperspectief; seksuele diversiteit als één thema naast vele, geen specifieke focus op genderidentiteit.
• School & Veiligheid (gesubsidieerd): procesmatig-neutraal; ondersteunt scholen bij beleid en keuzes zonder een eigen inhoudelijk standpunt over gender uit te dragen.
• COC Nederland (gesubsidieerd, niet RIVM-getoetst): emancipatie- en identiteitsperspectief; benadert gender als een spectrum en persoonlijke beleving, expliciet gericht op acceptatie en sociale veiligheid.
• VeiligWijs (RIVM-erkend, geen subsidie): waardengedreven vanuit respect, liefde, zorg en veiligheid; laat ruimte voor uiteenlopende levensbeschouwelijke opvattingen zonder zelf een religieuze lijn te kiezen.
• Wonderlijk gemaakt & WIS Educatie/Be-Loved/Living Loving (RIVM-erkend, geen subsidie): waardengedreven vanuit een christelijk mensbeeld; seksualiteit gekoppeld aan het huwelijk tussen man en vrouw, terughoudend over genderfluïditeit.

Wat betekent dit voor u als ouder of leraar?

Een RIVM-erkenning zegt iets over de wetenschappelijke onderbouwing en leeftijdspassendheid van een programma — niets over het onderliggende mensbeeld, en niets over de vraag of er overheidsgeld bij betrokken is. Twee erkende methodes kunnen een fundamenteel andere kijk op gender uitdragen. Vraag daarom gerust aan de school welke methode of aanbieder wordt gebruikt: dat mag u weten, en het geeft u een beter beeld van wat uw kind precies wordt aangeboden. Zie ook uw rechten als ouder bij genderbeleid en wat te verwachten bij gastlessen van externe organisaties.